In aflevering 9 van deze reeks hebben we het gebruik van identifiers en IRIs voor ingangen behandeld. Het “upgraden” van de registratiemethode is een belangrijk middel om de gegevens in de catalogus voor te bereiden op het linked data-tijdperk. In deze aflevering leggen we uit hoe je identifiers of IRIs van relaties kunt vastleggen.

In de afleveringen 10 t/m 13 zijn diverse relaties behandeld, waarbij de relatie-aanduiding in subveld $e of $i werd vastgelegd. De aanduidingen in de voorbeelden waren gebaseerd op element-labels uit de RDA Toolkit en maakten zodoende gebruik van de gestructureerde beschrijving als registratiemethode. Je kunt de relatie-aanduidingen echter ook als identifier of IRI vastleggen in subveld $4 (dat herhaalbaar is).

De volgende voorbeelden laten zien hoe je dat doet met RDA-elementen.

De relatie-aanduidingen die in de oorspronkelijke RDA Toolkit in Appendix I en J te vinden waren, zijn in de officiële RDA Toolkit opgenomen als relatie-elementen. De gemakkelijkste manier om de IRI van een element te vinden is onder het kopje “Element Reference” op een elementpagina in de RDA Toolkit. Kopieer niet zomaar een link uit de RDA Registry, tenzij je heel zeker weet dat je de IRI te pakken hebt.

©2010-2025 – American Library Association, Canadian Federation of Library Associations, en CILIP: Chartered Institute of Library and Information Professionals.

“author person”

100 $a Saint-Exupéry, Antoine de, $d 1900-1944, $e author. $4 http://rdaregistry.info/Elements/w/P10436 $1 http://viaf.org/viaf/93810507

“translator person”

700 $a Woods, Katherine, $d 1886-1968, $e translator. $4 http://rdaregistry.info/Elements/e/P20346 $1 http://viaf.org/viaf/101371442

Realiseer je dat niet alle ingangen in het MARC21-titelrecord de mogelijkheid bieden om de relatie expliciet te maken. Dat geldt vooral voor de primaire WEMI-relaties die in veld 245$a of 240 aanwezig zijn. De betreffende relatie (ofwel “has expression manifested” (IRI: http://rdaregistry.info/Elements/m/P30139) ofwel “has work manifested” (IRI: http://rdaregistry.info/Elements/m/P30135)) blijft in deze velden dus noodgedwongen impliciet.

De primaire relaties kun je wel expliciet maken bij Manifestaties die meer dan één Werk of Expressie bevatten (zie ook aflevering 12) zoals het volgende (fictieve) voorbeeld van een tweetalige uitgave laat zien:

“expression manifested”

700 12 $a Saint-Exupéry, Antoine de, $d 1900-1944. $t Petit prince. $l Haitian French Creole. $4 http://rdaregistry.info/Elements/m/P30139 $1 http://viaf.org/viaf/1434150172702400180005

700 12 $a Saint-Exupéry, Antoine de, $d 1900-1944. $t Petit prince. $l English $s (Woods). $4 http://rdaregistry.info/Elements/m/P30139 $1 http://viaf.org/viaf/1377154867591160100006

“parody of work”

700 1# $i Parody of (work): $a Austen, Jane, $d 1775-1817. $t Pride and prejudice. $4 http://rdaregistry.info/Elements/w/P10197 $1 http://viaf.org/viaf/386144783111321996488

“continuation of work” & “continued by work”

780 00 $i Voortzetting van: $t Tijdschrift der Vereeniging voor Noord-Nederland’s Muziekgeschiedenis $x 0921-3260 $4 http://rdaregistry.info/Elements/w/P10226

785 00 $i Voortgezet als: $t Tijdschrift van de Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis $x 1383-7079 $4 http://rdaregistry.info/Elements/w/P10191

“facsimile of manifestation of”

787 0# $i Facsimile van (manifestatie): $a Graf,‏ ‎Christian Ernst, 1723-1804. $t Proeve over de natuur der harmonie in de generaal bas. – $d In ‘sGraavenhaage : by Bernardus Wittelaer, 1782. $4 http://rdaregistry.info/Elements/m/P30047

Enkele praktische tips voor het vinden van het juiste element in de RDA Toolkit:

• Titelrecords bevatten eigenschappen van Manifestaties, Expressies en Werken. Het element dat je kiest, moet dus altijd als domein (domain) Werk, Expressie of Manifestatie hebben.
• Relatie-elementen bij ingangen voor Personen in 100, 600 of 700 moeten als bereik (range) Persoon hebben.
• Relatie-elementen bij ingangen voor Corporaties in 110, 610 of 710 moeten als bereik (range) Corporatie of Familie hebben, of eventueel Collectieve actor.
• Relatie-elementen bij ingangen voor Werken of Expressies in 130, 600, 610, 630, 700, 710, 730 moeten als bereik (range) Werk of Expressie hebben.
• Relatie-elementen voor gebruik in 760-787 moeten, afhankelijk van de precieze inhoud en betekenis van het veld, als bereik (range) Werk, Expressie, Manifestatie of Item hebben. Let er ook op dat de inhoud van het veld overeen moet komen met het bereik van de relatie. Wanneer je bijvoorbeeld een relatie legt met een Expressie kun je geen gegevens van een Manifestatie (zoals het impressum) in het veld opnemen.
• Realiseer je dat sommige relaties in 760-787 geen (exact) equivalent in RDA hebben.
• Gebruik de hiërarchie in de RDA Toolkit om bijvoorbeeld alle Creators (narrower elements van “creator agent of work”) of Contributors (narrower elements van “creator agent of expression”) te vinden.
• Relevante Manifestatie-Manifestatie-relaties kun je in de RDA Toolkit vinden door te kijken naar de narrower elements van “equivalent manifestation”.
• Werk-Werk-relaties zijn er in RDA in overvloed. De belangrijke categorieën zijn transformaties van werken (kijk naar de narrower elements van “transformation”) en aanvullingen of combinaties van werken (kijk naar de narrower elements van “augmentation of work” of “complemented by work”).

Wanneer je MARC-relatiecodes gebruikt in het record kun je ook de registratiemethode “upgraden” naar IRI’s. De bij de codes horende IRI’s vind je op deze website: https://id.loc.gov/vocabulary/relators.

Hieronder een voorbeeld waarin zowel een identifier als een IRI is gebruikt om een MARC-relatie aan te duiden:

100 $a Saint-Exupéry, Antoine de, $d 1900-1944. $4 aut $4 http://id.loc.gov/vocabulary/relators/aut $1 http://viaf.org/viaf/93810507

In de afleveringen 11 en 12 zijn de primaire relaties tussen een Manifestatie en een Werk (of Expressie), respectievelijk meer dan één Werk (of Expressie) besproken. In deze aflevering gaan we in op relaties van het Werk met andere Werken (of van de Expressie met andere Expressies van hetzelfde Werk, of van de Manifestatie met andere Manifestaties van hetzelfde Werk).

Relaties met andere Werken (of Expressies of Manifestaties) komen in alle soorten en maten. Bijvoorbeeld:

• Parodie op een ander Werk – zie voorbeeld XII;
• Vervolg op een ander Werk – zie voorbeeld XIII;
• Verfilming van een ander Werk – zie voorbeeld XIV;
• Voorloper (of voortzetting) van een ander Werk – zie voorbeeld XV;
• Vertaling van een andere Expressie – zie voorbeeld XVI;
• Facsimile van een andere Manifestatie – zie voorbeeld XVII;

Ook in deze gevallen is een ingang (of link) naar elk van die Werken (of Expressies of Manifestaties) gewenst.

En, net als bij gevallen met meerdere Expressies van hetzelfde Werk, is de vorm van de ingang afhankelijk van wel of geen Creator bij het Werk.

700 Creator + Geprefereerde Titel van Werk.
            Bij dit veld is Ind1 voor de soort naam (0=Forename, 1=Surname, 3=Family name);

730 Geprefereerde Titel van Werk.

Ind1 is hier voor het aantal Non-Filing Characters.

Voor bepaalde typen materialen en relaties worden linking entry fields als 765, 780, 785 of 787 gebruikt.

De aard van de relatie kan in $i worden vastgelegd. In aflevering 12 schreven we hierover: Afspraken over het gebruik van dit subveld – al dan niet, hoe dan – worden aangeraden (binnen een bibliotheek, binnen een community).

De relatie kan in de vorm van vrije tekst worden genoteerd of met een waarde uit een vastgestelde lijst. In een presentatie-format kan de inhoud van zo’n $i getoond worden vóór de gegevens opgenomen in de andere subvelden. Daarmee kan de gebruiker de overige inhoud van dit veld mogelijk beter, of makkelijker, interpreteren.

De voorbeelden zijn wederom in Marc21. Bij de voorbeelden wordt ook aangegeven met welke Taal van catalogisering (tvc) de beschrijving gemaakt is; dit kan van invloed zijn op de vorm van elementen van de toegevoegde ingang.

Parodie op een ander Werk, met Creator – 700
Voorbeeld XII [in Marc21, tvc eng]

245 10 $a Pride and prejudice and zombies : $b the classic regency romance – now with ultraviolent zombie mayhem / $c by Jane Austen and Seth Grahame-Smith ; illustrations by Roberto Parada.
700 1# $i Parody of (work): $a Austen, Jane, $d 1775-1817. $t Pride and prejudice.
NB relatie in $i in de officiële RDA: http://rdaregistry.info/Elements/w/P10197

Vervolg op een ander Werk, met Creator – 700
Voorbeeld XIII [in Marc21, tvc eng]

245 10 $a Death comes to Pemberley / $c P.D. James.
520 ## $a The year is 1803, and Darcy and Elizabeth have been married for six years……
700 1# $i Sequel to (work): $a Austen, Jane, $d 1775-1817. $t Pride and prejudice.
NB relatie in $i in de officiële RDA: http://rdaregistry.info/Elements/w/P10122

Verfilming van een ander Werk, met Creator – 700

Voorbeeld XIV[in Marc21, tvc eng]

130 0# $a $a Pride and prejudice (Television program : 1995)
245 10 $a Jane Austen’s Pride and Prejudice.
700 1# $i Television adaptation of (work): $a Austen, Jane, $d 1775-1817. $t Pride and prejudice.
NB relatie in $i in de officiële RDA: http://rdaregistry.info/Elements/w/P10132

Voortzetting van / voortgezet als een ander Werk, zonder Creator – 780/785

Voorbeeld XV[in Marc21, tvc dut]

            022 $a 0042-3874

            245 00 $a Tijdschrift van de Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis

780 00 $i Voortzetting van: $t Tijdschrift der Vereeniging voor Noord-Nederland’s Muziekgeschiedenis $x 0921-3260

785 00 $i Voortgezet als: $t Tijdschrift van de Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis $x 1383-7079

De relatie komt bij deze twee velden ook tot uitdrukking in de 2^e indicator. Met $i kan een bibliotheek zelf bepalen wat de voorlooptekst is die getoond moet worden.

NB relaties in $i in de officiële RDA: http://rdaregistry.info/Elements/w/P10226 en http://rdaregistry.info/Elements/w/P10191

Vertaling van een andere Expressie, met Creator – 765 (of 700)

Voorbeeld XVI [in Marc21, tvc eng]

100 0# $a Francis,‏ ‎$c Pope,‏ ‎$d 1936-‏

240 10 $a Life, la mia storia nella Storia. $l Dutch

245 10 $a Leven, mijn verhaal in de geschiedenis / $c Paus Franciscus ; in samenwerking met Fabio Marchese Ragona ; vertaald door Kees de Wildt.

500 ## $a First published in 2024 in Italy under the title Life, la mia storia nella Storia. Translated from the English translation made by Aubrey Botsfield.

765 0# $a Francis,‏ Pope, 1936- $t Life, my story through history. – $n Translated from the Italian Life, la mia storia nella Storia.

In plaats van een link (veld 765) kan ook een ingang (veld 700) gebruikt worden, afhankelijk van het gebruikte systeem en de presentatiemogelijkheden voor de eindgebruiker:

700 0# $i Translation of (expression): $a Francis,‏ $c Pope, $d 1936- $t Life, la mia storia nella Storia. $l English. $s Botsfield.

NB relatie in $i in de officiële RDA: http://rdaregistry.info/Elements/e/P20141

Facsimile van een andere Manifestatie – 787

Voorbeeld XVII [in Marc21, tvc dut]

100 1# $a Graf,‏ ‎Christian Ernst,‏ ‎$d 1723-1804.

245 10 $a Proeve over de natuur der harmonie in de generaal bas : $b benevens een onderricht eener korte en regelmaatige becyffering / $c door C.E. Graaf.

264 #1 $a Utrecht : $b Musica Repartita, $c 2016.

490 0# $a Musica repartita ; $v MR187

787 0# $i Facsimile van (manifestatie): $a Graf,‏ ‎Christian Ernst, 1723-1804. $t Proeve over de natuur der harmonie in de generaal bas. – $d In ‘sGraavenhaage : by Bernardus Wittelaer, 1782

NB relatie in $i in de officiële RDA: http://rdaregistry.info/Elements/m/P30047

Al deze relaties kun je ook de andere kant op leggen. Daarmee verandert de aanduiding in $i. Bijvoorbeeld:

• Parody of (work) wordt: Parodied as (work) – http://rdaregistry.info/Elements/w/P10144
• Sequel to (work) wordt: Sequel (work) – http://rdaregistry.info/Elements/w/P10020
• Television adaptation of (work) wordt: Adapted as television program (work) – http://rdaregistry.info/Elements/w/P10085
• Translation of (expression) wordt: Translated as (expression) – http://rdaregistry.info/Elements/e/P20171
• Facsimile van (manifestatie) wordt: Facsimile (manifestatie) – http://rdaregistry.info/Elements/m/P30031

Tot slot, de hierboven genoemde relaties met andere Werken of Expressies kunnen ook in thesaurusrecords vastgelegd worden. Ze komen dan in veld 500 (met Creator) of 530 (zonder Creator) terecht. Bijvoorbeeld:

100 1# $a Austen, Jane, $d 1775-1817. $t Pride and prejudice

500 1# $i Sequel (work): $a James, P. D. $t Death comes to Pemberley

530 #0 $i Adapted as television program (work): $a Pride and prejudice (Television program : 1995)

130 #0 $a Pride and prejudice (Television program : 1995)

500 1# $i Television adaptation of (work): $a Austen, Jane, $d 1775-1817. $t Pride and prejudice

100 0# $a Francis,‏ $c Pope, $d 1936- $t Life, la mia storia nella Storia. $l Dutch

500 0# $i Translation of (expression): $a Francis,‏ $c Pope, $d 1936- $t Life, la mia storia nella Storia. $l English. $s Botsfield

In de vorige aflevering zijn de primaire relaties tussen een Manifestatie en Werk (of Expressie) besproken. Nu behandelen we Manifestaties met meer dan één Werk of Expressie. In een volgende aflevering gaan we in op relaties tussen een Manifestatie en andere Werken (of Expressies of Manifestaties).

In deze aflevering behandelen we de volgende twee categorieën:

1. Manifestatie die meer dan één Expressie van een Werk bevat.
   De voorbeelden in de vorige aflevering waren Manifestaties die enkel de vertaling bevatten. Maar een Manifestatie kan ook zowel het origineel als de vertaling, of zelfs meerdere vertalingen, bevatten – dus: meerdere Expressies van hetzelfde Werk.
   Een ingang naar elk van die Expressies is gewenst.
2. Manifestatie die meer dan één Werk bevat.
   Ook hier is een relatie naar elk van Werken (of Expressies) gewenst.

Dit type manifestatie wordt in RDA ook wel een “aggregaat” genoemd. Manifestaties van de eerste categorie hierboven zijn parallelle aggregaten, manifestaties van de tweede categorie collectie-aggregaten.

Waar bij een Manifestatie met één Expressie van een Werk de relatie naar dat Werk (of die Expressie) in veld 240 of 130 kon worden vastgelegd, is dat nu niet mogelijk. In Marc21 zijn deze velden niet herhaalbaar, en de ingangen voor de verschillende Expressies worden dan ook in een ander veld opgenomen. Keuze van dat veld is afhankelijk van wel of geen Creator bij het Werk:
700 Creator + Geprefereerde Titel van Werk + Taal
Nu is Creator dus in de ingang opgenomen – voor veld 240 werd gecombineerd met veld 100.
In veld 700 is Ind1 voor de soort naam (0=Forename, 1=Surname, 3=Family name);
Ind2 wordt ingevuld met: 2 – Analytical entry.
of:
730 Geprefereerde Titel van Werk + Taal.
Ind1 is hier voor het aantal Non-Filing Characters.
Ind2 wordt ingevuld met: 2 – Analytical entry

De aard van de relatie tussen deze ingang en deze Manifestatie kan in $i – Relationship information nader worden vastgelegd (Ind2 met waarde “analytical entry” geeft al aan dat het om een in de Manifestatie voorkomend Werk (of Expressie) gaat). Afspraken over het gebruik van dit subveld – al dan niet, hoe dan – worden aangeraden (binnen een bibliotheek, binnen een community).
De relatie kan in de vorm van vrije tekst worden genoteerd of met een waarde uit een vastgestelde lijst. In een presentatie-format kan de inhoud van zo’n $i getoond worden vóór de gegevens opgenomen in de andere subvelden. Daarmee kan de gebruiker de overige inhoud van dit veld mogelijk beter, of makkelijker, interpreteren.

In de gebruikte voorbeelden kan de geciteerde inhoud afwijken van hoe dat deel van de beschrijving onder RDA genoteerd zou worden, omdat ze gebaseerd zijn op pre-RDA beschrijvingen (fobidrtb of aacr2), soms vanuit ander format naar Marc21 geconverteerd.

Manifestatie die meer dan één Expressie van het Werk bevat, met Creator
Voorbeeld IV [in Marc21, tvc eng, geen $i]
100 $a Saint-Exupéry, Antoine de, $d 1900-1944.
245 13 $a De kleine prins = $b Le petit prince : tweetalige editie / $c Antoine de Saint-Exupéry ; met de originele Franse tekst en een nieuwe vertaling van Erik van Muiswinkel.
700 12 $a Saint-Exupéry, Antoine de. $t Le petit prince. $l French.
700 12 $a Saint-Exupéry, Antoine de. $t Le petit prince. $l Dutch. $s Van Muiswinkel.

Voorbeeld V [in Marc21, tvc eng]
245 10 $a Histoire romaine, livre 53 / $c / Dion Cassius ; texte établi par Marion Bellissime ; traduit et commenté par Marion Bellissime et Frédéric Hurlet.
546 $a Text in Greek with French translation on facing pages, numbered in duplicate; introduction and comments in French.
700 02 $i Expression manifested: $a Cassius Dio Cocceianus. $t Roman history. $n Book 53. $l French. $s Bellissime and Hurlet.
700 02 $i Expression manifested: $a Cassius Dio Cocceianus. $t Roman history. $n Book 53. $l Greek. $s Bellissime.

NB1 de gekozen Geprefereerde Titel van Werk ($t) is de in Engelstalige omgeving gebruikelijke vorm (want: pre-1500).
NB2 Ook de Griekse tekst is een Versie ($s); dit is de tekst zoals door deze persoon gereconstrueerd – er zijn ook andere reconstructies.

Voorbeeld VI [in Marc21, tvc dut]
245 10 $a Histoire romaine, livre 53 / $c / Dion Cassius ; texte établi par Marion Bellissime ; traduit et commenté par Marion Bellissime et Frédéric Hurlet.
546 $a Text in Greek with French translation on facing pages, numbered in duplicate; introduction and comments in French.
700 02 $i Gemanifesteerde expressie: $a Dio Cassius, ca. 163-235. $t Romeinse geschiedenis. $n Boek 53. $l Frans. $s Bellissime and Hurlet.
700 02 $i Gemanifesteerde expressie: $a Dio Cassius, ca. 163-235. $t Romeinse geschiedenis. $n Boek 53. $l Grieks. $s Bellissime.

NB1 de gekozen Geprefereerde Titel van Werk ($t) is de in Nederlandstalige omgeving gebruikelijke vorm (want: pre-1500). Ook de Geprefereerde ingang voor de Creator is de in Nederlandstalige omgeving gebruikelijke.
NB2 Ook de Griekse tekst is een Versie ($s); dit is de tekst zoals door deze persoon gereconstrueerd – er zijn ook andere reconstructies.
NB3 De in $i gebruikte term sluit aan bij de Nederlandse vertaling in de RDA Registry, zie http://www.rdaregistry.info/Elements/m/?language=nl#P30139

Manifestatie die meer dan één Expressie van het Werk bevat, zonder Creator
Voorbeeld VII [in Marc21, tvc dut]
245 00 $a Roman van Walewein / $c ed. [and transl. from the Middle Dutch] by David F. Johnson and Geert H.M. Claassens.
546 $a Middelnederlandse tekst en Engelse vert. parallel.
730 02 $i Gemanifesteerde expressie: $a Walewein. $l Middelnederlands.
730 02 $i Gemanifesteerde expressie: $a Walewein. $l Engels.

NB1 de gekozen Geprefereerde Titel van Werk ($t) is de in Nederlandstalige omgeving gebruikelijke vorm (want: pre-1500); zie: Anonymous Classics.
NB2 In deze context wordt de Middelnederlandse tekst ook als Expressie benoemd.

Manifestatie die meer dan één Werk bevat, van dezelfde Creator
Voorbeeld VIII [in Marc21, tvc dut]
245 10 $a Floortje omnibus / $c Cok Grashoff.
505 8 $a Bevat: Floortje op de dierenambulance. – 1e dr.: 1985. – (Zonnebloem serie) ; Floortje in de playbackshow. – 1e dr.: 1986. – (Zonnebloem serie) ; Floortje op fietsvakantie. – 1e dr.: 1988. – (Zonnebloem serie)
700 12 $i Gemanifesteerd werk: $a Cok Grashoff. $t Floortje op de dierenambulance.
700 12 $i Gemanifesteerd werk: $a Cok Grashoff. $t Floortje in de playbackshow.
700 12 $i Gemanifesteerd werk: $a Cok Grashoff. $t Floortje op fietsvakantie.

NB1 In deze Manifestatie zijn de oorspronkelijke Expressies van de Werken opgenomen. De relatie kan hier direct naar Werk gelegd worden.
NB2 De in $i gebruikte term sluit aan bij de Nederlandse vertaling in de RDA Registry, zie http://www.rdaregistry.info/Elements/m/?language=nl#P30135.

Voorbeeld IX [in Marc21, tvc dut]
245 10 $a Schitterende sterren / $c Nora Roberts ; vertaald [uit het Engels] Elco Bos en Sofia Engelsman.
250 $a Eerste druk in deze editie.
505 8 $a Bevat: Jonkvrouw in nood / vertaling [uit het Engels]: Elco Bos. – Vertaling van: Hidden star. – New York : Silhouette Books, ©1997. – Oorspronkelijke Nederlandse uitgave: Amsterdam : Harlequin Holland, 1999. – (Harlequin Baccara ; 361) (De sterren van Mithra ; 1) ; Wilde avonturen / vertaling [uit het Engels]: Sofia Engelsman. – Vertaling van: Captive star. – New York : Silhouette Books, ©1997. – Oorspronkelijke Nederlandse uitgave: Amsterdam : Harlequin Holland, 1999. -(Harlequin Baccara ; 369) (De sterren van Mithra ; 2)
700 12 $i Gemanifesteerde expressie: $a Roberts, Nora, pseudoniem van Eleanor Marie Robertson. $t Hidden star. $l Nederlands.
700 12 $i Gemanifesteerde expressie: $a Roberts, Nora, pseudoniem van Eleanor Marie Robertson. $t Captive star. $l Nederlands.

Manifestatie die meer dan één Werk bevat, zonder Creator
Voorbeeld X [in Marc21, tvc dut]
245 00 $a Ezechie͏̈l & Danie͏̈l : $b een Drentse vertaling / $c Jennie Lambers-Niers.
730 02 $i Gemanifesteerde expressie: $a Bijbel. $p Ezechiël. $l Nederlands
730 02 $i Gemanifesteerde expressie: $a Bijbel. $p Daniël. $l Nederlands

Manifestatie die meer dan één Werk bevat, niet van dezelfde Creator
Voorbeeld XI [in Marc21, tvc dut]
245 00 $a Long Live the King!
505 8 $a Bevat: Gebod van de koning / Caitlin Crews. – Vertaling van: Bride by royal decree. Koninklijk spel / Carol Marinelli. – Playing the royal game. Begeerd door de koning / Kelly Hunter. – Convenient bride for the king.
700 12 $i Gemanifesteerde expressie: $a Crews, Caitlin. $t Bride by royal decree. $l Nederlands.
700 12 $i Gemanifesteerde expressie: $a Marinelli, Carol. $t Playing the royal game. $l Nederlands.
700 12 $i Gemanifesteerde expressie: $a Hunter, Kelly. $t Convenient bride for the king. $l Nederlands.

Meer informatie

RDA-richtlijnen voor aggregaten (abonnement vereist)

Bijeenkomst RDA in Europe, 17 November 2022 – de middagsessie was gewijd aan aggregaten, video’s en presentaties zijn beschikbaar via deze pagina

Report LC-PCC Task Group on Aggregates:

• Aggregates-TG-Final-Report-Part-1.pdf (m.n. p. 6, 15, 17-18)
• Aggregates-TG-Final-Report-Part-2.

In de vorige aflevering zijn relaties tussen actoren (personen, families en corporaties) en de resource besproken. In deze aflevering bespreken we de primaire relaties tussen Manifestatie en Werk (of Expressie).

Wil je toewerken naar implementatiescenario A[1] is een expliciete relatie met tenminste het primaire Werk of de primaire Expressie een vereiste, bijv een URI of Identifier van het Werk- of Expressie-record. Wanneer dat niet (direct) haalbaar is, is het raadzaam een ingang toe te voegen die de Werk- of Expressie-record-gegevens bevat, om zo beschrijvingen van Manifestaties bijeen te brengen onder Werk- of Expressie-titel.

De opbouw van een ingang kan door een Community zelf worden afgesproken. In de Anglo-Amerikaanse traditie is de in de voorbeelden hieronder gevolgde wijze gebruikelijk.
Een ingang naar Werk bestaat uit de elementen: Creator (indien aanwezig) + Geprefereerde Titel van Werk.

Een ingang naar Expressie voegt elementen toe, bijvoorbeeld: Versie, of Taal. Zo’n ingang wordt dan: Creator (indien aanwezig) + Geprefereerde Titel van Werk + Versie, of: Creator (indien aanwezig) + Geprefereerde Titel van Werk + Taal. Waar nodig kunnen nog andere elementen toegevoegd worden om een Expressie goed te benoemen.

Een slimme toepassing kan in staat zijn de relatie naar de Expressie af te leiden uit elementen in de beschrijving: uit de ingang voor Creator (indien aanwezig) + Manifestatie Titel (=Geprefereerde Titel van Werk), + bijvoorbeeld Editievermelding (=Versie).  Een afzonderlijke ingang zou dan achterwege kunnen blijven in een beschrijving voor een eerste Manifestatie, of voor een latere Expressie met dezelfde titel en in dezelfde taal.

De wijze waarop en de (sub)velden waarin zo’n ingang dan wordt vastgelegd, zal afhankelijk zijn van het systeem en format waarin gewerkt wordt. Ook de door catalogiseerder/bibliografisch bureau geprefereerde taal speelt een rol: bij de keuze van de Geprefereerde Titel van Werk, en vorm van de naam van de Taal.

Elk van de elementen in een ingang naar Werk of Expressie kan als Identifier of URI worden opgenomen, maar ook als tekst – naar gelang het systeem waarin je werkt dat mogelijk maakt.
Het vervolg is uitgewerkt met voorbeelden van Manifestatie-records in Marc21, taal van catalogisering (tvc) is per voorbeeld benoemd.

Voorbeelden Ia-c laten zien hoe je een Manifestatie-titel van een latere editie die verschilt van de Geprefereerde Titel van Werk-titel, kunt voorzien van een Expressie-titel; wanneer een Creator aanwezig is wordt tag 240 gebruikt, ontbreekt een Creator, dan wordt tag 130 gebruikt.

Creator aanwezig
Voorbeeld Ia [in Marc21]

100 1   $a Jongbloed, Jacob, $d 1895-1974.

245 10 $a Overzicht van de physiologie van den mensch / $c door J. Jongbloed.
[1946]
= 1^e Manifestatie van 1^e Expressie

100 1   $a Jongbloed, Jacob, $d 1895-1974.

240 10 $a Overzicht van de physiologie van den mensch. $f 1967

245 10 $a Overzicht van de physiologie van de mens / $c door J. Jongbloed.

250 $a 10de herz. dr.

= latere Manifestatie met afwijkende titel

Voorbeeld Ib [in Marc21, tvc eng]

100 $a Christie, Agatha, $d 1890-1976.

240 10 $a Murder in the mews. $s American edition

245 10 $a Dead man’s mirror / $c Agatha Christie.

260      $a New York : $b Dell, $c 1966.

787 08 $i Originally published under the title: $t Murder in the mews. – $d London : Collins, 1937.
= latere Manifestatie met afwijkende titel

Geen Creator aanwezig
Voorbeeld Ic [in Marc21, tvc dut]

130 0   $a Mariken van Nieumeghen.

245 14 $a Een schone historie, ende zeer wonderlijke ende waerachtighe gheschiedenisse van Mariken van Nimmegen.

= Geprefereerde Titel van Werk  (ouder dan 1500) zoals in het Nederlands gebruikelijk.

Bij een vertaling is een toegevoegde ingang voor de Expressie-titel altijd gewenst; meestal is de Manifestatie-titel niet gelijk aan de Geprefereerde Titel van Werk-titel, de Expressie-ingang legt die relatie.

De Naam van de Taal, maar ook de vorm van de Geprefereerde Titel van Werk, is onderhevig aan de door bibliografisch bureau geprefereerde taal. De beschrijvingen in voorbeelden IIa-IIb en IId komen uit WorldCat-records, met tvc eng en de afspraak: When cataloging in English, use the form of name of the language given in the MARC Code List for Languages. De beschrijvingen in voorbeelden IIc en IIe zijn gemaakt met tvc dut, en in een omgeving waar de afspraak is: gebruik Nederlandse vorm van de Naam van de taal. Ook hier voorbeelden mét en zonder Creator.

Creator aanwezig
Voorbeeld IIa [in Marc21, tvc eng]

100 $a Saint-Exupéry, Antoine de, $d 1900-1944.

245 13 $a Le petit prince / $c Antoine de Saint-Exupéry ; avec les dessins de l’auteur.

= Manifestatie van 1^e Expressie

100 $a Saint-Exupéry, Antoine de, $d 1900-1944.

240 10 $a Petit prince. $l English

245 14 $a The little prince / $c written and drawn by Antoine de Saint-Exupéry ; transl. from the French by Katherine Woods.

= Manifestatie van Expressie Vertaling in het Engels

Voorbeeld IIb [in Marc21, tvc eng]

100 $a Saint-Exupéry, Antoine de, $d 1900-1944.

240 10 $a Petit prince. $l Dutch

245 13 $a De kleine prins / $c Antoine de Saint-Exupéry ; met tekeningen van de schrijver ; vertaald door: Laetitia de Beaufort-van Hamel.

= Manifestatie van Expressie Vertaling in het Nederlands

Voorbeeld IIc [in Marc21, tvc dut]

100 $a Saint-Exupéry, Antoine de, $d 1900-1944.

240 10 $a Petit prince. $l Nederlands

245 13 $a De kleine prins / $c Antoine de Saint-Exupéry ; met tekeningen van de schrijver ; vertaald door: Laetitia de Beaufort-van Hamel.

 = Manifestatie van Expressie Vertaling in het Nederlands

Voorbeeld IId [in Marc21, tvc eng]

100 0  $a Homer, $d ca. 800 v. Chr.

240 10 $a Iliad. $n Book 6. $l English

245 10 $a Iliad : $b book VI / $c Homer ; ed. [with introd. and comment.] by Barbara Graziosi, Johannes Haubold.

= Manifestatie van Expressie Vertaling in het Engels. Geprefereerde Titel van Werk (ouder dan 1500) zoals in het Engels gebruikelijk.

Voorbeeld IIe [in Marc21, tvc dut]

100 0  $a Homerus, $d ca. 800 v. Chr.

240 10 $a Ilias. $n Boek 6. $l Engels

245 10 $a Iliad : $b book VI / $c Homer ; ed. [with introd. and comment.] by Barbara Graziosi, Johannes Haubold.
= Manifestatie van Expressie Vertaling in het Engels. Geprefereerde Titel van Werk  (ouder dan 1500) zoals in het Nederlands gebruikelijk.

Geen Creator aanwezig
Voorbeeld IIf [in Marc21, tvc dut]

130 0   $a Bijbel. $p Psalmen. $l Engels
245 14 $a The booke of psalmes, collected into English meetre by Thomas Sternhold, John Hopkins and others : $b conferred with the Hebrew, with apt notes to sing them withall / $c set forthe and allowed to be sung in all churches …
= Manifestatie van Expressie Vertaling in het Engels.
Geprefereerde Titel van Werk (ouder dan 1500) zoals in het Nederlands gebruikelijk[2].

Een nieuwe vertaling is een nieuwe Expressie, te onderscheiden van de eerdere. Dit kan door elementen toe te voegen – zoveel als nodig: Versie ($s, bijv (achter)naam van de vertaler); of Datum ($f, jaar van deze Expressie); …. . Beschrijvingen in deze voorbeelden zijn gemaakt met tvc eng.

voorbeeld IIIa [in Marc21, tvc eng]

100 1   $a Austen, Jane, $d1775-1817.

240 10 $a Pride and prejudice. $l Dutch. $s Verachtert

245 10 $a Trots en vooroordeel / $c Jane Austen ; [geaut. vert. uit het Engels door Fr. Verachtert]

= Manifestatie van Expressie andere Vertaling in het Engels.

voorbeeld IIIb [in Marc21, tvc eng]

100 1   $a Austen, Jane, $d1775-1817.

240 10 $a Pride and prejudice. $l Dutch. $s Dorsman-Vos

245 10 $a Waan en eigenwaan / $c Jane Austen ; vert. [uit het Engels door] W.A. Dorsman-Vos.

= Manifestatie van Expressie andere Vertaling in het Engels.

In volgende afleveringen komen Manifestaties met meer dan één Expressie van het Werk, en relaties tussen Manifestatie en ander Werk (of Expressie of Manifestatie) aan bod.

---

[1] In: Catalogiseren in het linked data tijdperk #6, 3 juni 2021.

[2] Zie de Nederlandstalige vocabulaire voor Werken gerelateerd aan de Bijbel – Vastgesteld door de RDA-commissie op 14 juli 2020

Een belangrijk uitgangspunt van linked data is dat relaties gelegd moeten worden, en dat die relaties ook benoemd worden. Een eenvoudige relatie om mee te beginnen is die van personen, families en corporaties en de rol die ze vervuld hebben bij het tot stand komen van de resource.

RDA stelt geen verplichting over welke rollen een ingang moeten krijgen in een titelrecord. Als minimum wordt verlangd om een relatie te leggen naar het Werk dat in de resource besloten ligt. Die relatie bestaat uit een naam of identificatie van het Werk én een naam of identificatie van de maker van het Werk (indien van toepassing) én een rolaanduiding om beide aan elkaar te verbinden. In een implementatiescenario met titel- en ingangsrecords betekent dit dat er een ingang gemaakt wordt op tenminste de eerste maker. In het Nederlandse applicatieprofiel is afgesproken dat we minimaal alle makers opnemen en optioneel minimaal de eerste van elke gewenste categorie bijdragers.

Makers kunnen zijn: auteurs, architecten, filmmakers, fotografen en kunstenaars. Zij zijn verantwoordelijk voor het creëren van het werk. Iemand die tekstjes schrijft bij een fotowerk wordt geen auteur genoemd (aut) maar een bijdrager (ctb) of een schrijver van toegevoegde tekst (wat). Op dezelfde manier kan Gustave Doré een kunstenaar (art) zijn van een prent, maar een illustrator (ill) als dezelfde prent in de Statenbijbel wordt afgedrukt. Het gaat om de rol die de persoon of corporatie vervuld ten opzichte van de resource. Componisten (cmp) en choreografen (chr) zijn hierin speciaal, omdat ze zowel tot de makers als de bijdragers behoren, afhankelijk van de resource. Interviewers en geïnterviewden kunnen afhankelijk van opzet en presentatie van de resource ook een maker zijn.

De rol wordt weergegeven met een term of code uit een waardelijst, zoals de MARC Code List for Relators of de LC-PCC MGD Relationships between Agents and WEMI entities. Het voordeel van een code is dat deze taalonafhankelijk is en omgezet kan worden in de presentatielaag. Het voordeel van een term is dat deze niet omgezet hoeft te worden, het nadeel is echter dat termen sterker aan verandering onderhevig zijn. In Nederlandstalige records wordt vaker gebruik gemaakt van codes, maar naar de eindgebruiker hoort in natuurlijke taal gecommuniceerd te worden.

MARC21: 100 1_ Verreck, Marcel, $e auteur, $e illustrator. $4 aut $4 ill

GGC: 3000 Marcel@Verreck$aut$$ill$

Belangrijk bij het werken met waardelijsten is dat de context van de term binnen de waardelijst meegenomen wordt, en dat er niet alleen naar de code of term gekeken wordt. Als de resource vermeldt: “Bewerkt naar het Nederlands door A.P. de Jonge” dan is diens rol “vertaler” (trl) want dat is diens rol volgens de terminologie van de waardelijst. Er moet ook gekeken worden naar de definitie van de waardes, want een “bewerker” (adp) is volgens de definitie wel gebruikt bij een bewerking van boek naar film, maar niet van film naar boek. Zonder die context is een fout snel gemaakt.

Een ander aandachtspunt bij de overgang naar linked data is of de rollen wel of niet binnen het Library Reference Model passen. De voorbeelden komen uit een waardelijst voor rolaanduidingen die is ontwikkeld voor MARC, en wordt gebruikt in bibliografische records volgens RDA, maar ook volgens Dublin Core. Niet alle waardes zijn in elke situatie geschikt, en soms zijn ze binnen de ene norm relevant en binnen de andere overbodig. Een goed voorbeeld is “Auteur van introductie” (aui) die als bredere term “Auteur” heeft en daarmee de status van maker erft. In RDA kan dit niet en daarom werd in 2008 afgesproken dat “Schrijver van introductie” (win) de correcte term onder RDA is.

10 veelgebruikte rollen uit de RDA-dataset

Auteur (aut)

Redacteur (edt)

Vertaler (trl)

Illustrator (ill)

Kunstenaar (art)

Bijdrager (ctb)

Uitgever (pbl)

Fotograaf (pht)

Samensteller (com)

Voorwoordschrijver (wpr)

10 veelgebruikte rollen buiten de RDA-dataset

Inkleurder (clr)

Antecedent (ant)

Conceptor (ccp)

Dissertant (dis)

Nawoordschrijver (aft)

Geassocieerde naam (asn)

Verantwoordelijke partij (rpy)

Auteursrechthebbende (cph)

Opdrachtgever (pat)

Boekontwerper (bkd)

Alternatieve codes

Voor aui gebruik win

Voor aus gebruik sce

Voor clb gebruik ctb

Voor grt gebruik art

Voor red gebruik edt

Voor voc gebruik sng

Hoe kun je het impressum volgens RDA vastleggen in MARC21? Wat zijn de verschillen tussen de MARC21 velden 260 en 264 en welk daarvan kun je het beste gebruiken in combinatie met RDA? Wat kun je in MARC21 doen om de bruikbaarheid van de impressumgegevens te vergroten?

De beschrijving van het impressum van een document is van groot belang voor de identificatie van een publicatie. Het impressum, een term afkomstig uit de Regels voor Titelbeschrijving van FOBID, omvat de fysieke kenmerken van een document, zoals de plaats van uitgave, de naam van de uitgever, de datum van publicatie en/of drukker. Het geeft daarmee inzicht in de context waarin een publicatie is ontstaan. De beschrijving van het impressum van een document kan van groot belang zijn voor wetenschappelijk en historisch onderzoek. Door te kijken naar de plaats en datum van uitgave van een publicatie, kunnen onderzoekers een beter begrip krijgen van de culturele, politieke en economische context waarin de publicatie is ontstaan. Daarom is het belangrijk om bij het beschrijven van het impressum van een document uiterst zorgvuldig te werk te gaan.

Binnen RDA worden de elementen die plaats, naam en datum representeren apart vastgelegd. Bovendien betreft het niet enkel de gegevens met betrekking tot uitgave, maar ook deze van productie, vervaardiging en distributie. Om deze informatie vlot en correct te beschrijven kan het gebruik van het veld 260 in MARC21 nodeloos ingewikkeld worden. In dit artikel gaan we kort in op hoe RDA deze elementen interpreteert en waarom we voor een correcte beschrijving veld 264 aanraden.

MARC21 260 versus 264

De International Standard for Bibliographic Description schrijft de volgorde plaats-naam-jaar sinds 1971 voor en ook in de nieuwste iteratie van die standaard is de volgorde van de elementen overeind gebleven. Wat wel veranderd is, is dat we sinds 2011 niet alleen uitgevers en drukkers opnemen, maar ook producenten van niet-gepubliceerde materialen en overige vervaardigers.

Voor de klassieke werkwijze wordt in MARC21 het veld 260 gebruikt. Dit veld wordt omschreven als ‘Publication, distribution, etc. (imprint)’. Uitgevers, distributeurs en vervaardigers worden in hetzelfde veld opgenomen, en er is uitsluitend voorgeschreven ISBD-interpunctie tussen uitgevers en distributeurs enerzijds (MARC21 260 subvelden a, b en c) en drukkers anderzijds (MARC21 260 subvelden e, f, en g). In GGC worden distributeurs wordt soms aangegeven in een tekstveld tussen vierkante haakjes ‘[distributie]’.

RDA volgt de linked-data gedachte dat relaties benoemd moeten worden. Het benoemen van het soort relaties tussen elementen is van cruciaal belang voor een nauwkeurige en consistente weergave van de gegevens en voor de interoperabiliteit en herbruikbaarheid ervan. Een persoon kan bijvoorbeeld meerdere relaties hebben, zoals auteur van een boek en redacteur van een ander boek. Door vaste en goed gedefinieerde relatietypes te gebruiken, kunnen de gegevens worden hergebruikt in verschillende contexten, zoekmachines en toepassingen (die afhankelijk zijn van automatische gegevensverwerking). Deze nadruk op het identificeren en benoemen van de relaties vertaalt zich ook in de rollen die partijen vervullen ten opzichte van een document. Zowel voor de ‘productie’, ‘publicatie’, ‘distributie’ en ‘vervaardiging’ is er telkens een apart element om plaats, naam en datum te beschrijven. Het betreft dus in totaal twaalf verschillende elementen. Zie de lijst onder het kopje “Meer informatie”.

Het veld 260 van MARC21 volstaat dus niet langer om al deze elementen te beschrijven en deze functies duidelijk van elkaar te onderscheiden, voor mens en voor machine. Daarom raden we aan om voortaan het veld 264 te gebruiken. Veld 264 werd in 2011 geïntroduceerd en wordt ruimer opgevat, namelijk als ‘Production, publication, distribution, manufacture, and copyright notice’. Het grote voordeel van veld 264 is dat dit veld beschikt over een tweede indicator. Via deze indicator kan duidelijk aangeduid worden wat de rol precies is van de waarden, beschreven in de subvelden. De tweede indicator bevat:

• 0 – Productie
• 1 – Publicatie
• 2 – Distributie
• 3 – Vervaardiging
• 4 – Copyrightvermelding datum

Het veld is herhaalbaar waardoor je vrij gemakkelijk al deze elementen kan beschrijven.

Een MARC21-beschrijving kan dus bijvoorbeeld deze velden bevatten:

264 #1 $a Tielt $b Lannoo $c 2020

264 #2 $a Amsterdam $b Boekhuis $c 2021

Waarmee je aangeeft dat het beschreven document gepubliceerd is te Tielt door uitgever Lannoo in het jaar 2020, maar pas gedistribueerd is door Boekhuis in Amsterdam in het jaar 2021.

Van plaatsnaam en jaartal naar geografische aanduiding en datum

Naast de grote nadruk op relaties is er in RDA ook een verschil in de interpretatie van de elementen ‘plaats’ en ‘jaar’.

RDA ziet ‘plaats’ als een geografische aanduiding. Dit hoeft dus geen stad te zijn, maar kan ook een regio of land zijn. Ook dit is een uitbreiding van het concept, hetgeen vooral van pas komt als er sprake is van mystificatie in de tekst van het document, of als het element helemaal niet duidelijk wordt uit de resource. Hierbij is het belangrijk om op te merken dat RDA voorschrijft dat de informatie over plaats en jaar uit de resource kan gehaald worden, dus dat betreft meer dan enkel de titelpagina. Er kan ook gekeken worden naar het colofon of andere plaatsen uit het document. De informatie die je opneemt in het veld ‘plaats’ mag zo specifiek zijn als je uit de resource kan afleiden.

Ook wordt er niet langer gesproken over ‘jaar’ maar over ‘datum’ van publicatie, van distributie, van vervaardiging, van copyrightvermelding., hetgeen betekent dat ook een aanduiding van dagen en maanden inbegrepen is. Dit is belangrijk om in het achterhoofd te houden bij eventuele conversie van oudere gegevens.

Voor gebruikers in het GGC is in 2013 het veld 1165 geïntroduceerd voor datum van copyright (overeenkomstig MARC21 264 met als tweede indicator = 4), maar er is door de beheerders besloten om geen apart veld te maken voor het onderscheid van producenten en distributeurs. Deze rolvermelding kan uiteraard wel tussen rechte haken geplaatst worden. In de uitvoer naar MARC21 vanuit het GGC zal dus nog altijd veld 260 gebruikt worden.

4031 Rotterdam : NAi [distributie]

Registratiemethoden voor het impressum

Wat de velden 260 en 264 in MARC21 met elkaar gemeen hebben is de registratiemethode. Die is, geheel in lijn met het ISBD-principe van transcriptie, ongestructureerd. Wie de plaats en naam uit het impressum wil verbinden met andere gegevens (welke uitgevers in Nederland hebben congressen in de VS gesponsord? hoe is in Oekraïne de verhouding tussen publicaties in het Russisch en publicaties in het Oekraïens sinds begin 2022?) moet de registratiemethode upgraden. Dat kan door een zoekingang voor de naam (MARC21 veld 710 / 700) of de plaats (MARC21 veld 751 / 752) toe te voegen. Een datum in gestandaardiseerd formaat kan worden vastgelegd in veld 008/06-14 of in veld 046. Dergelijke gestructureerde beschrijvingen vergroten de bruikbaarheid van de gegevens ten opzichte van een ongestructureerde beschrijving.

Meer informatie

Plaats

• van productie
  • RDA Registry: rdam:P30086
  • RDA Toolkit: place of production (abonnement vereist)
• van publicatie
  • RDA Registry: rdam:P30088
  • RDA Toolkit: place of publication (abonnement vereist)
• van distributie
  • RDA Registry: rdam:P30085
  • RDA Toolkit: place of distribution (abonnement vereist)
• van vervaardiging
  • RDA Registry: rdam:P30087
  • RDA Toolkit: place of manufacture (abonnement vereist)

Naam

• van producent
  • RDA Registry: rdam:P30174
  • RDA Toolkit: name of producer (abonnement vereist)
• van uitgever
  • RDA Registry: rdam:P30176
  • RDA Toolkit: name of publisher (abonnement vereist)
• van distributeur
  • RDA Registry: rdam:P30173
  • RDA Toolkit: name of distributor (abonnement vereist)
• van vervaardiger
  • RDA Registry: rdam:P30175
  • RDA Toolkit: name of manufacturer (abonnement vereist)

Datum

• van productie
  • RDA Registry: rdam:P30009
  • RDA Toolkit: date of production (abonnement vereist)
• van publicatie
  • RDA Registry: rdam:P30011
  • RDA Toolkit: date of publication (abonnement vereist)
• van distributie
  • RDA Registry: rdam:P30008
  • RDA Toolkit: date of distribution (abonnement vereist)
• van vervaardiging
  • RDA Registry: rdam:P30010
  • RDA Toolkit: date of manufacture (abonnement vereist)
• van copyright
  •               RDA Registry: rdam:P30007
  • RDA Toolkit: copyright date (abonnement vereist)

Heeft u vragen of wilt u dat bepaalde onderwerpen worden behandeld, neem dan contact met ons op via de RDA helpdesk.